.Plan - Felienne Hermans op de Dev Summit over AI en code: 'Leer het omdat het leuk is!'

In dit artikel:

Felienne Hermans, hoogleraar Vakdidactiek van de Informatica aan de Vrije Universiteit Amsterdam en docent aan de Open Schoolgemeenschap Bijlmer, vraagt programmeurs tijdens haar lezing op de Tweakers Developers Summit om kritischer te kijken naar de maatschappelijke gevolgen van hun werk. Omdat software steeds meer bepaalt hoe mensen wonen, communiceren, leren en informatie ontvangen, hebben ontwikkelaars volgens haar invloed op het dagelijks leven van anderen. Toch kennen zij de gebruikers voor wie ze bouwen niet altijd goed genoeg.

Hermans ontwikkelde in 2019 de programmeertaal Hedy om kinderen laagdrempeliger te leren programmeren. Bestaande talen vond ze vaak te ingewikkeld, terwijl eenvoudige alternatieven volgens haar soms te kinderachtig waren. Hedy is gratis, meertalig en ontworpen met toegankelijkheid voor blinden en slechtzienden in gedachten. Haar pogingen om programmeurs te helpen inclusievere talen te maken, leverden ook felle kritiek op. Daardoor ging ze nadrukkelijker nadenken over de vraag welke problemen de informaticawereld belangrijk vindt.

Volgens Hermans moet de opleiding van programmeurs daarom verder gaan dan algoritmes, wiskunde en technische frameworks. Ook ethiek, sociologie en techniekfilosofie horen volgens haar tot de kern van het vak. Daarnaast vraagt ze zich af waarom Engels zo vanzelfsprekend de voertaal is van programmeertalen, documentatie en professionele hulpmiddelen. Die keuze kan mensen die de taal minder goed beheersen onnodig buitensluiten.

Technische beslissingen hebben volgens haar vaak directe maatschappelijke gevolgen. Een database waarin slechts twee ouders kunnen worden geregistreerd, kan bijvoorbeeld geen recht doen aan gezinnen met twee moeders en een biologische vader, of aan combinaties van pleeg- en biologische ouders. Daardoor kan een ontwerp invloed krijgen op wie schoolinformatie ontvangt of toestemming mag geven. Ook systemen die uitgaan van een moderne smartphone sluiten gebruikers uit wanneer zij geen geschikt toestel, opslagruimte of mobiel internet hebben.

Ontwikkelaars moeten daarom actief onderzoek doen onder mensen die minder digitaal vaardig zijn of al vroeg in een proces afhaken. Een testgroep die vooral uit collega’s bestaat, geeft volgens Hermans een vertekend beeld. Bovendien is efficiëntie niet voor iedereen de belangrijkste waarde; soms zijn autonomie, flexibiliteit of persoonlijk contact belangrijker. Wie pas na de bouw met gebruikers spreekt, loopt het risico een technisch geslaagd systeem te maken dat niet aansluit bij hun behoeften.

Hermans plaatst vergelijkbare kanttekeningen bij de manier waarop beginnende programmeurs leren. Alleen veel uren maken leidt niet automatisch tot vooruitgang. Gericht oefenen, bijvoorbeeld met afzonderlijke onderdelen zoals syntax en algoritmes, kan effectiever zijn. Begeleiders moeten volgens haar nagaan wat iemand probeert te leren en gerichte hulp bieden, in plaats van uitsluitend fouten in code aan te wijzen.

De opkomst van AI maakt die aanpak urgenter. Taalmodellen kunnen code produceren die overtuigend oogt maar inhoudelijke fouten bevat. Beginners die de basis niet beheersen, kunnen zulke oplossingen moeilijk beoordelen en raken afhankelijk van de chatbot. Daarom vindt Hermans het belangrijk dat zij variabelen, voorwaarden, lussen, algoritmes en foutopsporing zelf leren begrijpen. AI kan volgens haar wel functioneren als tutor die vragen stelt, hints geeft en oefeningen afstemt op iemands niveau.

Of AI het leren werkelijk ondersteunt, blijkt niet uit werkende code alleen. Begeleiders moeten ook nagaan waarom iemand bepaalde keuzes maakte en of die kennis later zelfstandig bij een nieuw probleem kan worden toegepast. Hermans waarschuwt bovendien tegen het idee dat AI in het onderwijs onvermijdelijk is. De inzet ervan beïnvloedt immers niet alleen het leerproces, maar ook de verhouding tussen leerlingen en docenten en de plaats van technologie in het onderwijs.

Met haar lezing wil Hermans programmeurs laten nadenken over de macht die hun vak met zich meebrengt. Software kan toegankelijker en inclusiever worden, maar dat vereist kennis van verschillende leefwerelden én blijvende aandacht voor de basis van programmeren. AI mag daarbij een hulpmiddel zijn, vindt ze, maar niet het plezier en het begrip vervangen die ontstaan wanneer mensen zelf ontdekken hoe technologie werkt.