Achtergrond - Wikipedia is 25 jaar: hoe AI de encyclopedie met de ondergang bedreigt
In dit artikel:
Vandaag is het precies 25 jaar geleden dat de allereerste wijziging in Wikipedia werd doorgevoerd. Wat ooit begon als een snelle, open opvolger van het striktere Nupedia groeide uit tot een wereldwijd geraadpleegde kennisbank — maar niet zonder conflicten, twijfel en nieuwe gevaren.
Oorsprong en vroege problemen
Wikipedia ging op 15 januari 2001 live en gebruikte het wiki‑principe (van WikiWikiWeb) om gebruikers gezamenlijk en snel artikelen te schrijven en bij te houden. Medeoprichter Jimmy Wales wilde het publicatieproces eenvoudiger maken dan bij Nupedia. De site bouwde voort op door vrijwilligers gegenereerde content; die openheid leidde aanvankelijk tot scepsis bij docenten en wetenschappers die het als onbetrouwbaar bestempelden. Vroege voorbeelden van belangenverstrengeling — zoals de 2005‑ruzie rond wie de podcast uitvond, waarin Adam Curry zijn eigen lemma bewerkte — toonden zowel de kracht als de zwakte van het model. Als reactie zijn bewerkingsregels aangescherpt, maar manipulatie door pr‑bureaus en oplichters bleef een probleem.
Professionaliseringsslag en reputatie
Twee grote ontwikkelingen hebben de geloofwaardigheid van Wikipedia versterkt: de institutionalisering via de Wikimedia Foundation en de algemene verloedering van veel andere onlinebronnen. Wikimedia werkt zonder winstmotief aan correcte en toegankelijke informatie, en de encyclopedie heeft zich in omvang, talen en diepgang flink ontwikkeld. Tegelijk werd Wikipedia zelf steeds vaker doelwit van politieke kritiek; de stichting kreeg bijvoorbeeld vorig jaar een brief van de Amerikaanse regering die de organisatie van propaganda beschuldigde en de belastingvrije status in twijfel trok.
Financiering en historische ongemakkelijkheden
Geld verzamelen bleef altijd gevoelig. Advertenties werden grotendeels afgewezen; in plaats daarvan vertrouwt Wikipedia op donaties en inzamelacties. Afgelopen jaren zijn er experimenten geweest — zoals een betalend bedrijf van Wikimedia dat content aan techbedrijven levert — maar inkomsten blijven onzeker. Bekende beelden van Wales die via banners om donaties vroeg illustreren hoe afwisselend en publiek de financieringsproblematiek is.
De AI‑dreiging
De komst van grootschalige taalmodellen zet Wikipedia voor nieuwe problemen. AI‑bedrijven gebruiken de open content van Wikipedia voor training, wat twee nadelen oplevert: explosieve toename van dataverkeer en kosten voor de stichting, en het risico dat menselijke bezoekers en donateurs afnemen omdat mensen directe antwoorden via chatbots zoeken. Minder betrokken lezers betekent mogelijk minder vrijwilligers en minder updates, wat de kwaliteit bedreigt. Bovendien overspoelt goedkope, door AI geproduceerde content het web — een ontwikkeling die het belang van betrouwbare, gecontroleerde informatiebronnen juist groter maakt.
Tegelijk hindert AI de traditionele controlemechanismen: sociale platforms hebben hun fact‑checking deels geprivatiseerd, waardoor mis‑ en desinformatie makkelijker gedijt. Wikipedia heeft duidelijke beperkingen gesteld aan het gebruik van door AI gegenereerde bijdragen, en vertrouwt nog steeds op verificatie, bronvermelding en gemeenschapstoezicht.
Spanning tussen noodzaak en kwetsbaarheid
Wikipedia staat er dubbel op: enerzijds functioneert het als een onmisbare referentie in een tijd van informatieschaarste en AI‑ruis; anderzijds wordt het door diezelfde ontwikkelingen onder druk gezet — financieel, technisch en inhoudelijk. Debatten over wie gerechtigd is zich "oprichter" te noemen of over redactionele dingen blijven niet vreemd op een platform dat zelf geschiedenissen en controverse vastlegt. Na 25 jaar blijft Wikipedia zowel baken als mikpunt in de strijd om betrouwbare informatie.