Achtergrond - Stemacteurs vrezen einde door AI, maar markt en techniek zijn (nog) niet zover
In dit artikel:
Twee jaar nadat stemacteurs luid alarm sloegen over de opkomst van AI‑stemmen, is de technologie zichtbaar in gebruik genomen maar nog niet dominant in de Benelux. Waar generatieve AI inmiddels volop in beeldmateriaal en reclame opduikt — bijvoorbeeld de vele AI‑gegenereerde kerstspots deze winter — blijven synthetische stemmen deels onder de radar: ze worden ingezet, maar vaak in gewijzigde of hybride vormen en met terughoudendheid vanuit de markt.
Bekendste casus is de ALDI‑campagne (april 2024), waarbij niet letterlijk een volledig door AI gemaakte stem werd gebruikt, maar een door Soundcircus ontwikkelde synthetische stem die is opgebouwd uit opnames van tien ALDI‑medewerkers en vervolgens over een bestaande voice‑over gelegd. Soundcircus positioneert dit als aanvulling op menselijke stemacteurs: volgens het bedrijf blijft een echte stem nodig voor overtuiging en nuance, terwijl AI kansen biedt om unieke, merkgebonden stemmen te creëren. In de praktijk verliepen nieuwe opdrachten traag door wantrouwen bij acteurs en bureaus; contractuele garanties zoals quitclaims en buy‑outs moesten vertrouwen herstellen.
Parallel daaraan is er juridische onrust over spelers als ElevenLabs, die met voice‑designmodellen stemmen kan genereren die sterk op bekende Nederlandse stemacteurs lijken. Vakblad INCT ontdekte voorbeelden waarin zonder toestemming stemmen werden nagebootst. ElevenLabs werkte aanvankelijk met een gebruikersbibliotheek waar anderen stemmen konden uploaden; verificatie‑regels (gebruikers moeten aantonen dat ze zelf inspreken) zijn pas recent aangescherpt. Belangenorganisatie Samen1Stem heeft de leverancier aangesproken en probeert in gesprek te komen. Een individuele stemacteur onderzoekt juridische stappen, maar in de Benelux bestaat momenteel geen auteursrecht op een stem, wat civielrechtelijke claims lastig maakt. In Denemarken loopt wel een voorstel om stemmen onder auteursrecht te brengen; Nederlandse politici stelden vragen, maar de demissionaire minister van Justitie wees erop dat auteursrecht in de kern bedoeld is voor creatieve werken en niet per se voor een stem op zichzelf.
Technisch is er onderscheid tussen speech‑to‑speech‑transformatie (een bestaande stem aanpassen) en volledig synthetische stemmen. Het meest gangbare gebruiksscenario blijkt tot nu toe het transformeren of klonen van stemmen om consistentie te creëren — bijvoorbeeld bij de Efteling, die voor twee digitale personages medewerkers inspreekt en daarna een consistente stemkleur genereert. Volledig kunstmatige nasynchronisatie wordt wel uitgeprobeerd (YouTube en Amazon experimenteerden met automatische dubbing), maar die resultaten klinken vaak nog robotachtig en werden soms offline gehaald wegens matige kwaliteit. Toch zijn experts overtuigd dat de kwaliteit snel genoeg zal verbeteren om ook films en series te halen; tools die intonatie en emotie per zinsdeel kunnen bijsturen (Adobe werkt aan features onder de naam Corrective AI) versnellen die ontwikkeling.
De meningen binnen de sector zijn verdeeld. Organisaties die stemacteurs vertegenwoordigen vrezen massale verdringing en pleiten voor compensatiemechanismen: zij wijzen op grote hoeveelheden ongevraagd gebruikte creatieve input in AI‑modellen en roepen op tot winstdeling via collectieve beheersorganisaties zoals Norma. Anderen uit de industrie — onder meer ND Pictures, dat experimenteerde met AI in animatie en satirische producties — zien kansen. Zij benadrukken dat menselijke interpretatie en performance voorlopig onmisbaar blijven en dat stemkloontechnologie juist extra mogelijkheden kan bieden, zoals uniforme stemmen in meertalige versies of het afmaken van rollen van overleden acteurs (Disney gebruikt al een AI‑kloon van James Earl Jones voor Darth Vader). Voor sommige makers kan de techniek ook betekenen dat een klein aantal klonen veel meer rollen kan vervullen, maar dat hoeft niet per se tot minder acteurs te leiden: verschillende stemmen vragen toch verschillende uitvoeringen en expertise.
Conclusie: AI‑stemmen zijn in de Benelux ingeburgerd als hulpmiddel en voor specifieke toepassingen, maar de implementatie gebeurt met veel terughoudendheid wegens kwaliteitsissues, ethische en juridische zorgen en wantrouwen tussen aanbieders, bureaus en acteurs. De technologie ontwikkelt zich snel en kan op termijn moeilijk van menselijk spreken te onderscheiden zijn; dat vergroot de urgente vragen over rechten, vergoedingen en regulering, terwijl sommige producenten juist mogelijkheden zien om met AI het dubbing‑ en voice‑landschap te verrijken.