Achtergrond - Nederland maakt soeverein alternatief voor Windows en Office op basis van Linux

In dit artikel:

Nederland ontwikkelt een eigen digitale werkomgeving voor overheidsorganisaties: de Digitaal Autonome Werkomgeving Overheid (DAWO). Het project is gebaseerd op NixOS, een Nederlandse Linux-distributie, en omvat meer dan alleen een besturingssysteem. Ook kantoorsoftware, communicatietoepassingen, clouddiensten, opslag, back-ups en hulpmiddelen voor systeembeheer maken deel uit van de blauwdruk.

De eerste proeven vinden al plaats bij enkele overheidsorganisaties. In een van de gemeenten doet ook de gemeenteraad mee. De ontwikkeling begon aanvankelijk informeel, maar kreeg in juli een officiële opdracht van de Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijksdienst. SSC-ICT, DICTU en DUO-ICT voeren die opdracht uit. Vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken werken Victor Gevers, Rutger Putter en Bram Buijs aan DAWO-Core. De VNG ondersteunt daarnaast de praktijkverkenning bij gemeenten.

DAWO wordt ontwikkeld als opensourceproject, met bijdragen van overheden, bedrijven en individuele ontwikkelaars. De initiatiefnemers willen de omgeving toegankelijk maken voor zowel gebruikers als beheerders. Daarom is er bijvoorbeeld een grafische beheerinterface voor NixOS, zodat organisaties niet volledig afhankelijk zijn van specialistische Linux-kennis. De ontwikkelaars willen deelname aan de community stimuleren, maar stellen het delen van zelf ontwikkelde software niet verplicht. Dat kan van belang zijn voor organisaties met gevoelige toepassingen, zoals Defensie.

De directe aanleiding voor de overheidsinspanning is de groeiende zorg over digitale afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers. Die zorgen kregen begin 2025 extra gewicht nadat de Amerikaanse regering sancties instelde tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag. Microsoft beperkte daarop de toegang van de hoofdaanklager tot bepaalde diensten. Volgens de initiatiefnemers liet dit zien dat de beschikbaarheid van essentiële digitale voorzieningen mede kan afhangen van politieke besluiten in een ander land.

Bij eerdere pogingen van overheden om Microsoft-software te vervangen speelden vooral kosten een rol. Nu staan ook continuïteit, controle en digitale soevereiniteit centraal. De overheid wil een alternatief opbouwen dat niet aan één commerciële leverancier of geopolitieke koers vastzit. De ontwikkeling van DAWO wordt daarbij gezien als een digitaal noodpakket: een voorziening die beschikbaar is wanneer bestaande diensten niet langer betrouwbaar of toegankelijk zijn.

Na verkenningen met openSUSE en Fedora viel de keuze op NixOS. Deze distributie is niet gekoppeld aan een commercieel bedrijf en gebruikt de Nederlandse pakketbeheerder Nix. Software wordt daarin volgens vaste configuraties beheerd en in afzonderlijke, controleerbare omgevingen geplaatst. Digitale ondertekening maakt het eenvoudiger om vast te stellen welke programmaversies zijn geïnstalleerd en welke systemen door een kwetsbaarheid worden geraakt. Ook kunnen configuraties en toepassingen relatief gemakkelijk naar andere computers of organisaties worden overgezet. De online verzameling van Nix bevat ongeveer 150.000 pakketten.

Opensource betekent volgens de ontwikkelaars niet automatisch dat een overstap goedkoper is. Licentiekosten kunnen verdwijnen, maar daar komen uitgaven voor eigen personeel, hosting, beheer, ontwikkeling en bijdragen aan de opensourcegemeenschap voor in de plaats. Wel kan DAWO besparingen opleveren doordat NixOS minder zware hardware nodig heeft. In de pilots draait de omgeving op oudere laptops die voor Windows 11 niet meer geschikt zijn. Dat beperkt investeringen in nieuwe apparatuur en kan de levensduur van bestaande hardware verlengen.

Er is nog geen vastgesteld tijdpad voor algemene invoering. De community bepaalt op basis van overleg wanneer de software rijp is voor versie 1.0; de ontwikkelaars hopen die mijlpaal in 2027 te bereiken. Daarna zal verdere ontwikkeling nodig blijven. Hoewel DAWO voorlopig op de overheid is gericht, zien de initiatiefnemers digitale soevereiniteit als een breder maatschappelijk en economisch vraagstuk dat ook investeringen in Europese kennis, bedrijven en onderwijs kan stimuleren.