Achtergrond - Massa's massaclaims: schrijf je vooral in, maar verwacht er niets van

In dit artikel:

Steeds meer Nederlandse stichtingen starten collectieve rechtszaken tegen grote technologiebedrijven. Ze richten zich onder meer op vermeende privacyschendingen, misleidende verkooptechnieken, verslavende apps en onrechtmatige prijsverhogingen. Deelnemers kunnen zich doorgaans kosteloos aanmelden, maar tot nu toe is geen van deze Wamca-zaken afgerond en is er dus ook geen bewijs dat zij daadwerkelijk geld opleveren.

De Stichting Massaschade & Consument (SMC) begon onlangs een procedure tegen Epic Games over Fortnite. Het is de achtste zaak van de stichting in vijf jaar. Eerdere en lopende procedures richten zich onder meer op TikTok, Airbnb, Google, Sony en Snapchat. Andere organisaties procederen tegen bedrijven als Amazon, Booking.com, Netflix en grote advertentieplatforms.

De groei van dit soort zaken hangt samen met de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (Wamca), die op 1 januari 2020 van kracht werd. De wet maakt het eenvoudiger voor een organisatie om namens een groep op te treden en biedt bovendien de mogelijkheid om namens die groep een schadevergoeding te eisen. Volgens eerdere wetenschappelijke analyses heeft de wet echter niet geleid tot een grote toename van het aantal zaken; vooral de zichtbaarheid en financiële belangen zijn toegenomen.

Veel claims worden publiekelijk omschreven aan de hand van brede beschuldigingen, zoals overtreding van de privacywet of het veroorzaken van verslaving. In de dagvaardingen worden die aantijgingen vaak uitgewerkt met verwijzingen naar concrete wetsartikelen. Zo stelt SMC in de zaak tegen Google dat het bedrijf een groot aantal bepalingen uit de Algemene verordening gegevensbescherming, de Digital Services Act, de Telecommunicatiewet en het Burgerlijk Wetboek heeft geschonden. Ook in de procedure tegen Amazon wordt een lange lijst aan mogelijke overtredingen genoemd. Volgens de stichtingen kunnen verschillende incidenten en onderzoeken samen aantonen dat bedrijven structureel verkeerd met gegevens omgaan.

Het verkrijgen van een vergoeding is juridisch ingewikkeld. Een overtreding kan wel leiden tot een boete voor een toezichthouder, maar individuele slachtoffers moeten daarnaast aantonen welke concrete schade zij zelf hebben geleden. Dat lukt vooral wanneer er een rechtstreeks gevolg is, bijvoorbeeld de kosten voor het vervangen van identiteitsdocumenten na een datalek. In een zaak over een UWV-datalek kreeg een gedupeerde na het aantonen van psychische klachten 500 euro. Zulke uitspraken zijn echter schaars.

Sommige collectieve procedures steunen op duidelijker aanknopingspunten. De Fortnite-claim verwijst naar twee boetes van in totaal 1,1 miljoen euro die de Autoriteit Consument en Markt aan Epic Games oplegde wegens drie overtredingen rond aankopen door kinderen. De stichting wil dat gedupeerde spelers daarnaast worden gecompenseerd. De procedure tegen Netflix is gebaseerd op uitspraken van rechters in Italië en Duitsland, die bepaalde prijsverhogingen in strijd met het consumentenrecht vonden.

De procedures bevinden zich vaak nog in een voorbereidende fase. Volgens een evaluatie van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum heeft onder het Wamca-regime nog geen collectieve schadeafwikkeling plaatsgevonden. Rechters moeten geregeld eerst bepalen of een stichting wel bevoegd is om de vermeende groep te vertegenwoordigen. Die beoordeling kan jaren duren. In sommige zaken wordt de bevoegdheid betwist door het bedrijf of blijft na een gang langs hogere rechters onduidelijkheid bestaan. Airbnb wist bijvoorbeeld te bereiken dat een procedure niet in Nederland mocht worden gevoerd.

Voor consumenten blijft deelname aantrekkelijk omdat die niets kost. De stichtingen doen meestal geen concrete toezegging over een bedrag; de uiteindelijke vergoeding zou afhangen van factoren zoals gebruik, leeftijd en aankopen en door de rechter worden vastgesteld. Daardoor kunnen organisaties relatief gemakkelijk grote groepen deelnemers verzamelen, terwijl het onzeker blijft of zij ooit een uitkering ontvangen.

Hoewel de stichtingen zelf geen winstoogmerk zeggen te hebben, worden veel procedures gefinancierd door gespecialiseerde investeerders. Die werken doorgaans op basis van no cure, no pay en ontvangen bij winst een deel van de opbrengst, vaak 10 tot 30 procent. Sommige financiers zijn gevestigd in belastingjurisdicties zoals Jersey of de Kaaimaneilanden. Ook bestuurders en toezichthouders van de stichtingen krijgen vergoedingen. Zo ontvangen bestuurders van SMC volgens de statuten een vaste jaarlijkse vergoeding plus een bedrag per zaak; bij andere stichtingen liepen de bestuursvergoedingen in 2025 op tot 160.000 euro. Of deelnemers na aftrek van zulke kosten daadwerkelijk geld krijgen, moet de nog onbewezen praktijk uitwijzen.